Проект портала
Тайны Ставни открывались, в ведрах плясала вода. Полтергейст, с которым не могли справиться ни церковь, ни НКВД

Никто в семье уже не помнил, когда это случилось — до войны или во время войны. Помнили только, что осенью: картофель еще не был выкопан, а яблоки уже лежали на чердаке. Похоже, что Вторая мировая уже шла, но сюда, под Минск, еще не добралась. 1939 год, скорее всего, сентябрь. Пишет Антон Рудак.

Прабабка Марыя з сёстрамі. Не пазней за 1933 год.

Расстралялі, бо паляк

Хутар майго прапрадзеда быў ля Самахвалавіч. Пра яго ў сям’і памяталі толькі, што нарадзіўся ён не там і што загінуў падчас бальшавіцкіх рэпрэсій. Я доўга спрабаваў шукаць яго як Бенедыкта, а сёлета ён знайшоўся ў спісах рэпрэсаваных як Венедыкт. Аказалася, што нарадзіўся на Койданаўшчыне, а расстралялі яго ўвосень 1937-га як «агента польскай разведкі» за «сувязь з Польскай арганізацыяй вайсковай». Гэтай арганізацыі ніколі не існавала — яе прыдумалі ў НКВД і арыштавалі па гэтай справе больш за тысячу чалавек. Па дакументах прапрадзед быў паляк, і гэта, відаць, была адзіная яго віна.

Як звалі прапрабабку — ніхто не памятае, але ў спісах рэпрэсаваных ёсць жанчына з такім прозвішчам і блізкая па ўзросце, таксама полька. Яна арыштаваная на тыдзень пазней, чым прадзед, за «антысавецкую агітацыю». Яе асудзілі на два тыдні раней і расстралялі на месяц раней за яго. Звалі тую жанчыну Марыяй.

У прапрадзеда з прапрабабкай было трое сыноў — Казік, Антон і Леапольд, а яшчэ дачка Соф’я. Соф’ю, кажуць, расстралялі, як і бацькоў. Казік, як старэйшы, застаўся на гаспадарцы, на тым самым хутары. Антон служыў… у НКВД — прынамсі, так адназначна сцвярджаюць у сям’і, хаця ніякіх пацвярджэнняў я пакуль не знайшоў. А Леапольд — мой прадзед — працаваў у Менску шафёрам. Па пашпарце ён, у адрозненне ад бацькоў, быў беларусам.

Голад і войны

Яшчэ раней прадзед пазнаёміўся ў Менску з маёй прабабкай Марыяй — яна ўцякла сюды з Украіны ад Галадамору ў 1933-м. Ейныя бацькі загінулі. У Беларусі ў прабабкі нікога не было, яна пэўны час жыла ў Віцебску, дзе яе прытуліла нейкая яўрэйская сям’я, а потым перабралася ў Менск.

У тую восень прадзед быў далёка — «вызваляў» заходнебеларускіх братоў, а пазней быў сярод тых «мінскіх фінаў», якія, як адзначала прымаўка, «ішлі на фінскія міны». Прымаўка гэтая высмейвала спробу савецкай прапаганды стварыць ілюзію, нібыта супраць «белафінаў» ваююць «фіны чырвоныя». Апошніх нашкрэбці не атрымлівалася нават на дывізію, таму замест іх у войска набіралі знешне падобных да фінаў беларусаў. У сямейным архіве захоўваецца польская паштоўка, якую прадзед даслаў прабабцы з войска на Каляды 1939 года.

Паштоўка, якую прадзед даслаў прабабцы, датаваная 24 снежня 1939 года.

Але гісторыя, пра якую пойдзе гаворка, адбылася ў тую восень на хутары пад Самахвалавічамі. Сведкамі і ўдзельнікамі падзей сталі Казік з жонкай, Антон з калегамі і падначаленымі ды мая прабабка. А яшчэ ксёндз, поп і суседзі.

Гул з-пад зямлі і лятаючая бульба

Пачалося ўсё з таго, што Казік ажаніўся. Узяў за жонку прыгожую Аню. Прапрадзеда з прапрабабкай на той час ужо не было, то і блаславіць гэты шлюб не было каму. А што пачалося пасля іх вяселля — то і сказаць страшна. Прабабка Марыя бачыла ўсё на свае вочы, але распавядала пра гэта потым толькі раз ці два.

Апоўначы з-пад падлогі пачынаўся гул. Дробныя рэчы, кшталту грабеньчыка ці панчохаў, узляталі ў паветра. Засаўкі, на якія засоўвалі аканіцы з сярэдзіны, самі рассоўваліся, а аканіцы расчыняліся і грукаталі. У вёдрах танчыла вада. Яблыкі, якія сушыліся на гарышчы, сыпаліся самі сабою ў хату. А ўдзень бывала, калі Аня, Казікава жонка, ішла па гародзе, бульба выскоквала з зямлі і біла ёй у спіну. Пры гэтым не пакідала брудных слядоў — нават пасля дажджу. А прабабцы прыляцела ў плячо цагліна — праўда, болю яна не адчула.

Вырашылі неяк з гэтым усім змагацца. Перш паклікалі ксяндза, бо былі каталікі. Ксёндз рады не даў. Потым — бацюшку. Вынік быў той самы. Дзе яны ў тыя часы ўзялі святароў, калі ўсе яны былі ўжо арыштаваныя, нават не ўяўляю. Урэшце Антон прывёз з Менска сваіх калег-энкавэдыстаў, і яны зрабілі на хутары засаду. Пасядзелі ноч, паглядзелі, паслухалі, але нічога не выявілі.

Золата забытых хутароў

Невядома, колькі гэта ўсё трывала, і няясна, хто параіў выйсце, але ўрэшце сям’я з таго хутара папросту з’ехала і пабудавала новы дом у вёсцы. Тут усё і скончылася. Потым была вайна, якая сваімі жахамі пераўзышла ўсе бяскрыўдныя выбрыкі загадкавага палтэргейста. Дарэчы, слова такога тады ніхто не ведаў, ды і наогул ніякім адмысловым тэрмінам гэтую з’яву не называлі. Дый нашто называць тое, пра што лепш не згадваць?

Пра тыя падзеі на хутары ў сям’і маўчалі аж да сярэдзіны 1950-х. Бабуля згадвае, што ўпершыню пачула пра ўсё ад бацькоў і сваякоў у дзень свайго шаснаццацігоддзя, за святочным сталом. Казалі, што ў гэтай гісторыі было нейкім чынам замяшанае золата, нібыта схаванае на хутары. Золата, якога ніхто ніколі не бачыў. Ці было яно ўвогуле?..

Хутар той яшчэ можна адшукаць на старых картах, але больш ніякага следу па ім не засталося. Казік з жонкай і дачкой так і жылі ў сваёй вёсцы. Антон заставаўся на сваёй сакрэтнай службе, дзе быў падчас вайны — невядома, але пасля ваяваў у Японіі. Мой прадзед Леапольд у 1941 годзе быў на фронце, трапіў у палон, але здолеў выбрацца і вярнуцца ў Менск яшчэ ў час акупацыі.

Прадзед Леапольд і прабабка Марыя ля хаты на Брылеўскай. Менск, лета 1955 года.

Прабабка Марыя ў акупаваным Менску нарадзіла ў кастрычніку 1941-га маю бабулю, а ў сакавіку 1944-га — ейную сястру. У сваёй хаце на Брылеўскай прабабка падчас вайны хавала яўрэяў: можа, узгадваючы, як яе саму выратавала і прытуліла ў 1933 годзе тая яўрэйская сям’я ў Віцебску. Прадзед памёр у 1969-м, прабабка — у 1990-м, яшчэ паспеўшы патрымаць мяне на руках. На левай руцэ ў яе не было чатырох пальцаў, зажаваных мясарубкай у 1938-м. А правая — памятала цяпло цагліны, што прыляцела ёй у плячо на хутары ўвосень 1939-га. І гэта дакладна было не самае страшнае, з чым прабабцы Марыі давялося сустрэцца ў жыцці.

Антон Рудак

СПЕЦПРОЕКТ0 материалов